Zaburzenia lipidowe – przyczyny, objawy, leczenie

Zaburzenia lipidowe – czym są i dlaczego wymagają kontroli

Zaburzenia lipidowe, czyli dyslipidemia, oznaczają nieprawidłowe stężenia lipidów i lipoprotein we krwi. Często nie powodują odczuwalnych objawów i są wykrywane podczas rutynowych badań krwi. Ich znaczenie wynika ze związku z rozwojem miażdżycy oraz chorób układu sercowo-naczyniowego, w tym zawału serca i udaru mózgu.

Do głównych postaci dyslipidemii należą hipercholesterolemia, dyslipidemia aterogenna, hipertriglicerydemia i hiper-Lp(a)lipoproteinemia. Hipercholesterolemia wiąże się z podwyższonym stężeniem cholesterolu LDL. Dyslipidemię aterogenną charakteryzują podwyższone stężenie triglicerydów, niskie stężenie cholesterolu HDL oraz obecność małych, gęstych cząsteczek LDL. Hipertriglicerydemia oznacza zwiększone stężenie triglicerydów, natomiast hiper-Lp(a)lipoproteinemia – zwiększone stężenie lipoproteiny(a).

Lipidogram: jakie parametry ocenia lekarz

Lipidogram obejmuje ocenę cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, cholesterolu HDL i triglicerydów. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego.

Zgodnie z zaleceniami Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej PZH cholesterol całkowity powinien wynosić poniżej 190 mg/dl (5,0 mmol/l), a triglicerydy – poniżej 150 mg/dl (1,7 mmol/l). Zalecane stężenie cholesterolu HDL wynosi powyżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l) u mężczyzn oraz powyżej 45 mg/dl (1,2 mmol/l) u kobiet.

Docelowe stężenie cholesterolu LDL zależy od kategorii ryzyka sercowo-naczyniowego. Powinno być niższe niż 116 mg/dl przy małym ryzyku, niższe niż 100 mg/dl przy ryzyku umiarkowanym, niższe niż 70 mg/dl przy dużym ryzyku i niższe niż 55 mg/dl przy bardzo dużym ryzyku. Wartości te nie służą do samodzielnego rozpoznawania problemu ani planowania leczenia.

Lipidogram ma szczególne znaczenie u osób z czynnikami ryzyka lub chorobami współistniejącymi. Dotyczy to osób z objawami choroby układu sercowo-naczyniowego, blaszkami miażdżycowymi w tętnicach wieńcowych lub szyjnych, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, nadciśnieniem tętniczym, otyłością albo przewlekłymi autoimmunologicznymi chorobami zapalnymi.

Kontrola jest również istotna u potomków osób z ciężką dyslipidemią oraz członków rodzin osób z przedwczesną chorobą sercowo-naczyniową. Badania przesiewowe obejmują mężczyzn w wieku co najmniej 40 lat oraz kobiety w wieku co najmniej 50 lat lub po menopauzie, zwłaszcza przy dodatkowych czynnikach ryzyka. O zakresie i częstotliwości kontroli decyduje lekarz.

Brak objawów i widoczne zmiany skórne

Brak dolegliwości nie wyklucza zaburzeń lipidowych, dlatego nie można ich oceniać wyłącznie na podstawie samopoczucia. U części osób mogą występować żółtaki, czyli małe żółtawe guzki na powiekach, nad dużymi stawami, na rękach, stopach lub niekiedy na pośladkach. Może występować również rąbek starczy rogówki.

Zmiany skórne nie potwierdzają jednoznacznie określonego typu dyslipidemii. Wymagają oceny lekarskiej oraz wykonania lipidogramu.

Przyczyny i choroby współistniejące

Nieprawidłowości lipidowe mogą wynikać zarówno z uwarunkowań genetycznych, jak i stylu życia oraz innych chorób. Z hipercholesterolemią wiążą się nieprawidłowe odżywianie i niedostateczna aktywność fizyczna. Dyslipidemia aterogenna może współwystępować z otyłością, cukrzycą typu 2, insulinoopornością oraz zespołem metabolicznym.

W rodzinnej hipercholesterolemii znaczenie mają mutacje genowe. Wtórnym zaburzeniom lipidowym mogą sprzyjać niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy, przewlekła niewydolność nerek, zespół Cushinga, jadłowstręt psychiczny i niektóre choroby wątroby. Wpływ mogą mieć także niektóre leki, dlatego ich ocenę powinien przeprowadzić lekarz. Nie należy samodzielnie odstawiać stosowanego leczenia.

Jak przebiega postępowanie

Podstawą postępowania jest zmiana stylu życia, a zakres dalszego leczenia zależy od rodzaju nieprawidłowości oraz całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego. Zwiększenie aktywności fizycznej może pomagać obniżać stężenie triglicerydów i zwiększać stężenie cholesterolu HDL. Redukcja masy ciała sprzyja obniżeniu stężenia cholesterolu LDL i triglicerydów oraz wzrostowi HDL. Zaprzestanie palenia również sprzyja wzrostowi HDL.

Lekarz może zdecydować o farmakoterapii, jeżeli wynika to z oceny ryzyka i wyników badań. Dobór klasy leków, ich łączenie oraz dawkowanie należą do lekarza. Postępowanie powinno uwzględniać choroby współistniejące i możliwe przyczyny wtórne zaburzeń lipidowych.

Dieta: najważniejsze elementy

Sposób żywienia powinien ograniczać tłuszcze nasycone, tłuszcze trans i cukry proste, a zwiększać udział produktów roślinnych oraz źródeł nienasyconych kwasów tłuszczowych. Wśród rekomendowanych modeli żywienia wymienia się dietę śródziemnomorską, dietę o niskim indeksie glikemicznym oraz diety roślinne.

W diecie mogą znaleźć się produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce, oleje roślinne, awokado, orzechy, nasiona i pestki. Sposób żywienia powinien być dostosowany do stanu zdrowia, a jego indywidualne ustalenie może wymagać konsultacji z dietetykiem.

Tłuszcze trans warto ograniczać. Mogą występować między innymi w twardych margarynach, gotowych wyrobach cukierniczych, przekąskach oraz żywności typu fast food. Mięso czerwone powinno być ograniczone do 350–500 g tygodniowo, a przetwory mięsne – do możliwie małej ilości.

Zaleca się wybór ryb co najmniej 2 razy w tygodniu oraz nasion roślin strączkowych co najmniej raz w tygodniu. Wskazane jest spożywanie minimum 400 g warzyw dziennie, przy proporcji ¾ warzyw i ¼ owoców. U osób z nadwagą lub otyłością redukcja 5–10% wyjściowej masy ciała korzystnie wpływa na profil lipidowy.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Same nieprawidłowe wyniki lipidogramu zwykle nie wymagają wezwania pogotowia. Natomiast nagłe objawy mogące świadczyć o zawale serca lub udarze mózgu wymagają natychmiastowej pomocy.

Natychmiast: 112/999 lub SOR

• Nagłe objawy sugerujące zawał serca.

• Nagłe objawy sugerujące udar mózgu.

Pilna konsultacja lekarska

• Objawy choroby układu sercowo-naczyniowego.

• Stwierdzenie blaszek miażdżycowych w tętnicach wieńcowych lub szyjnych.

• Nowe nieprawidłowości w lipidogramie wymagające oceny ryzyka i dalszej diagnostyki.

Podsumowanie i rekomendacje dla dorosłych

Zaburzenia lipidowe często przebiegają bezobjawowo, dlatego ich wykrycie opiera się na lipidogramie oraz ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego przez lekarza. Szczególne znaczenie ma kontrola u osób z czynnikami ryzyka, chorobami współistniejącymi lub obciążeniem rodzinnym.

Styl życia, w tym sposób żywienia, aktywność fizyczna, redukcja masy ciała i zaprzestanie palenia, stanowi ważny element postępowania. Docelową wartość LDL oraz ewentualne leczenie ustala się indywidualnie na podstawie oceny lekarskiej. Materiał ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej interpretacji wyników badań.

Bibliografia

• Medycyna Praktyczna dla pacjenta: https://www.mp.pl/pacjent/chorobawiencowa/zapobieganie/62073,zaburzenia-lipidowe

• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej PZH: https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/choroby-ukladu-krazenia/zaburzenia-lipidowe-zalecenia-i-jadlospis-2-2/

Treści prezentowane na stronie mają charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem ani innych specjalistów. Przed podjęciem działań na podstawie zawartych informacji, zwłaszcza dotyczących zdrowia, konieczna jest konsultacja z lekarzem.