Aronia

„Niech pożywienie będzie lekarstwem, a lekarstwo pożywieniem”. Tę sentencję przypisuje się Hipokratesowi, greckiemu lekarzowi, który również określany jest mianem „ojca medycyny”. Wynika z niej, że już wtedy, w starożytnej Grecji dostrzegano rolę pożywienia w kształtowaniu zdrowia i dobrostanu organizmu człowieka. Obecnie na popularności zyskują produkty określane jako żywność funkcjonalna lub prozdrowotna. Koncepcja takiego pożywienia pochodzi z Japonii, gdzie w 1984 roku przyjęte zostało jako „żywność specjalnego zastosowania zdrowotnego” i wywodzi się ono z tradycji i filozofii Dalekiego Wschodu, w której nie było różnic w podejściu do leków i żywności. Przykładem może być stosowanie mleka przy zatruciach albo zupy marchewkowej w stanach biegunkowych u dzieci. Trend żywności funkcjonalnej z Japonii szybko przeniknął na rynek amerykański a następnie europejski. Żywnością funkcjonalną określa się te produkty, które wykazują udokumentowany, korzystny wpływ na zdrowie człowieka ponad ten, który wynika z obecności w nich składników odżywczych uznawanych za niezbędne. Tak więc żywność funkcjonalna jest normalną żywnością, z której usunięto szkodliwe składniki, lub wzbogacono ją o składniki aktywne fizjologiczne, tak aby otrzymać produkt posiadający odpowiednią wartość odżywczą oraz podnoszący kondycją zdrowotną człowieka. Istnieje również jeszcze jedna kategoria takiego pokarmu, mianowicie żywność, która w postaci surowej i nieprzetworzonej jest tak bogata w prozdrowotne składniki, niejako z natury, że nie wymaga żadnych dodatkowych zabiegów by być w pełni funkcjonalną i wartościową dla organizmu człowieka. W tym artykule przedstawiona zostanie aronia.

Aronia czarnoowocowa charakteryzuje się największą wśród owoców jagodowych zawartością antocyjanów i polifenoli. Związki te są silnymi antyoksydantami, co przy obecnym wszechdotykającym nas stresem oksydacyjnym jest nie do przecenienia. Jednocześnie możemy powiedzieć, że taki skład gwarantuje 100% funkcjonalności prozdrowotnej tego owocu.

 

Aronia czarnoowocowa jest najbogatszym źródłem polifenoli.

Owoce                    Całkowita zawartość polifenoli [mg/100g owoców]
Aronia 2080
Czarna porzeczka 560
Borówka 525
Wiśnie 460
Truskawki 225
Jeżyny 248
Maliny 126
Borówka amerykańska 484-585
Żurawina 120-315
Śliwka 211-323
Jabłko 252-357

 

Aronia jest rośliną pochodzącą z Ameryki Północnej i do Europy trafiła w XVII wieku. Aronia czarnoowocowa jest krzewem, który może urosnąć nawet do wysokości 3 metrów. Owoce są czarne i pokryte woskowym nalotem, zebrane w grona. Nie posiada specjalnych wymagań co do gleby na której roście i co ciekawe a w zasadzie najważniejsze: ze względu na wysoką tolerancję na choroby i szkodniki nie wymaga stosowania pestycydów w uprawie. Dodatkowo owoce nie akumulują metali ciężkich takich jak: kadm, ołów, arsen, cyna. Kolejną ciekawostka jest fakt, iż co prawda zwiększone nawożenie zwiększa plony to jednak zmniejsza zawartość barwników w owocach. Pojedynczy krzew jest w stanie owocować przez około 20 lat.

 

Bioaktywne składniki aronii czarnoowocowej.
Skład:

Składnik Zawartość
Sucha masa [%] 17-29
Błonnik [g/100g} 5,62
Cukry redukujące [g/100g] 13-17,6
Tłuszcz [g/100g] 0,14
Białko [g/100] 07

 

W owocach aronii zawarte są antyoksydanty: antocyjany, flawonole, fenolokwasy oraz witaminy: C, B2, B6, E, P, PP, oraz składniki mineralne:

Wapń – 40 mg
Żelazo-0.4mg
Magnez - 21 mg
Fosfor - 45 mg
Potas - 309 mg
Sód – 2 mg
Cynk - 0.19 mg

Najważniejszym składnikiem tego owocu, który odpowiada za większość prozdrowotnych właściwości są polifenole których zawartość może się wahać od 2000 do 8000 mg/100g suchej masy. Uzależnione to jest od odmiany aronii, warunków uprawy i pory zbioru.

Działanie polifenoli:

  • Reagowanie z wolnymi rodnikami bezpośrednio i wiązanie ich poprzez stabilizację lub delokalizację niesparowanych elektronów,
  • Redukcja – oddawanie elektronów lub atomów wodoru,
  • Tworzenie mniej reaktywnych związków poprzez dysmutację wolnych rodników tzn. w wyniku reakcji biochemicznej dochodzi do przemiany jednej substancji/ związku na dwa odrębne;
  • Katalizowanie reakcji przejścia wolnych rodników w produkty obojętne,
  • Hamowanie lub nasilanie działania enzymów,
  • Chelatowanie jonów metali

 

Polifenole obecne w owocach aronii czarnoowocowej

Procyjanidyny (reprezentują taniny skondensowane)
  •  Odpowiadają za właściwości sensoryczne aronii, głównie za charakterystyczny cierpki smak oraz barwę. Ściągające wrażenie, które odczuwa się podczas jedzenia owoców jest wynikiem interakcji tanin z białkami błony śluzowej i receptorami smakowymi rozmieszczonymi na języku.
  •  Dzięki swojej budowie (liczne grupy OH) charakteryzują się wielokrotnie większą aktywnością przeciw wolnym rodnikom niż witaminy C i E, a jednocześnie działają osłaniająco na te witaminy
  • Są łatwo przyswajalne przez organizm człowieka
  • Poprawiają  strukturę i stabilność włókien kolagenowych
  • Wzmacniają naczynia krwionośne
  •  Opóźniają zużycie witaminy E
  • Pochłaniają szkodliwe promieniowanie UV w zakresie 40 – 290 nm.
  • Zapobiegają utlenianiu cholesterolu i lipidów we krwi
  • Mają duży wpływ na skórę głowy gdzie poprawiają porost włosów i ich grubość
  • Posiadają zdolność wiązania metali toksycznych

 

Antocyjany (występują jako aglikony, barwniki znajdujące się w skórce)
  • Działają jako donory wodorów tzn. powstające wolne rodniki mogą łatwiej oderwać atom wodoru od cząsteczki antocyjanu niż od kolejnej cząsteczki lipidu. Takie oderwanie atomu wodoru kończy reakcję rodnikową
  • U mężczyzn z hipercholesterolemią zmniejszają stężenie we krwinkach czerwonych glinu, ołowiu, miedzi – pierwiastków rodnikogennych
  • Zwiększają stężenie cynku
  • Wpływają na profil lipidowy
  • Zmniejszają stres oksydacyjny
  • Korzystnie wpływają na układ krążenia\
Fenolokwasy (głównie kwas chlorogenowy)
  • Zmniejsza wchłanianie cukru
  • Działa przeciwzapalnie
  • Chemoprewencyjny przy chorobach nowotworowych

Szereg badań naukowych nad właściwościami aronii czarnoowocowej wykazały, że ten niepozorny owoc oddziałuje na organizm człowieka na wielu poziomach. Co więcej odziaływanie to jest niezwykle istotne dla naszego zdrowia.

 

 

 

Wpływ na układ sercowo-naczyniowy

Obecność w naszej diecie produktów bogatych w antyoksydanty, a więc też i aronii, znacznie spowalnia proces rozwoju miażdżycy. Antocyjany aronii czarnoowocowej wykazują zdolności uszczelniające naczynia krwionośne, zapewniają naczyniom włosowatym elastyczność i prawidłową przepuszczalność. Ekstrakty z aronii zmniejszają produkcje reaktywnych form tlenu przez płytki.

W badaniach przeprowadzonych u pacjentów po przebytym zawale mięśnia sercowego, przy podawaniu statyn i ekstraktu z aronii, znacząco zmniejszono ryzyko wystąpienia incydentów sercowych.

Kolejne badania wykazały, iż picie szklanki soku z aronii dziennie przyczynia się znacząco do zmniejszenia poziomu cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL i triacylogliceroli we krwi, przy jednoczesnym wzroście poziomu cholesterolu HDL (badanie przeprowadzono na mężczyznach; najnowsze badania sugerują, iż to właśnie poziom triacylogliceroli ma większe znaczenie na zwiększenie ryzyka wystąpienia zawału serca czy udaru mózgu).

 

Aronia i cukrzyca

Przy cukrzycy mamy, ogólnie rzecz ujmując, z upośledzeniem produkcji insuliny lub niewrażliwością komórek docelowych na ten hormon. Taki stan skutkuje zaburzeniem poziomu glukozy we krwi. Przeciwdziałanie aronii może wynikać ze:

  • zmniejszenia aktywności maltazy i sacharazy w śluzówce jelita cienkiego
  • stymulacja wychwytu glukozy
  • zwiększenie wydzielania insuliny
  • redukcja stresu oksydacyjnego

Prozdrowotne i korzystne dla organizmu działanie aronii przy cukrzycy wykazano w badaniach zarówno in vitro jak i in vivo. Picie soku przyczyniało się do redukcji hiperglikemii o ponad 40% u szczurów ze sztucznie wywołaną cukrzycą. Dodatkowo aronii łagodziła objawy towarzyszące takie jak zmniejszenie pragnienia, zmniejszenie ilości wydalanego moczu, normalizacja masy ciała. U pacjentów z cukrzycą insulinoniezależną pisie soku przyczyniło się do zmniejszenia stężenie glukozy na czczo. Dodać należy, że sok aroniowy wykazał korzystny wpływ na poziom hemoglobiny glikowanej, która jest wskaźnikiem wyrównania cukrzycy

 

  

Chemoprewencja

 Nasz organizm codziennie narażony jest na działanie wielu czynników mutagennych i kancerogennych, które są powszechne w środowisku, w którym żyjemy. Ta powszechność niestety sprawia, że jest rzeczą praktycznie niemożliwą uniknięcie z nimi kontaktu. Najbardziej optymalnym wydaje się wybranie takiego rozwiązania w profilaktyce antymutagennej, aby było proste i powszechnie dostępne. Na pomoc przychodzą nam naturalne składniki diety takie jak owoce i warzywa pełne flawonoidów i antocyjanów. Te ostanie posiadają zdolność modyfikowania toksycznego odziaływania mutagenów.

Aronia czarnoowocowa posiada olbrzymi potencjał przeciwnowotworowy, głównie za sprawą  polifenoli. Jej działanie nie opiera się tylko na działaniu poszczególnych substancji czynnych, ale także na działaniu synergicznym. Kwasy fenolowe obecne w owocach aronii (kwas kawowy, kwas chlorogenowy) odznaczają się zdolnością do blokowania ksncerogenów, które powstają w trakcie przemian metabolicznych niektórych substancji rakotwórczych. Ekstrakty z aronii wpływają na zmniejszenie częstotliwości występowania guzów przełyku, hamują transformację komórek i wyzwalają aktywność chemoprewencyjną.

 

Inne prozdrowotne właściwości aronii czarnoowocowe

  • przeciwzapalne działanie polegające na zmniejszeniu aktywności enzymu uczestniczącego w procesach zapalnych (cyklooksygenazy 2, Cox-2)
  • antocyjany obniżają aktywność tkankowego czynnika nowotworów, którego zwiększenie obserwuje się w chorobach metabolicznych takich jak: insulinooporność, otyłość, wcześnie rozwijająca się miażdżyca.
  • antocyjany i proantocyjanidyny działają przeciwbakteryjnie
  • aronia posiada potencjał przeciwwrzodowy
  • badania wykazały właściwości łagodzące chorobę popromienną (sok z aronii wskazany jest dla osób spędzających dużo czasu przed ekranem komputera)

 

Ostanie trendy w odżywianiu prozdrowotnym ukierunkowują się na wspieranie organizmu w walce z czynnikami wywołującymi niezakaźne choroby przewlekłe a prostszymi słowy: z chorobami cywilizacyjnymi. Pośpiech, stres, brak czasu dla siebie i często jedzenie w biegu, mają niestety dewastujący wpływ na nas. Dlatego ważne jest, aby naszymi wyborami żywieniowymi nie kierował impuls. Warto wybierać pożywienie minimalnie przetworzone i zawierające substancje kompleksowo i prozdrowotnie oddziałujące na nasz organizm.

 

 

Występowanie antocyjanów w poszczególnych produktach.

Warzywo/owoc     Stężenie [mg/kg świeżej masy]
Aronia 5061-10000
Bakłażan 7500
Borówka 825-4200
Ciemne winogrona 300-7500
Czarna porzeczka 1300-4000
Czereśnie 20-4500
Czerwona kapusta 250
Jeżyna 1150
Truskawka 150-350
Rabarbar do 2000
Śliwka 20-250
Żurawina 600-2000
orówka brusznica 1000
Bez czarny 2000-100000
Czarna malina 1700-4277
Malina 1000-600
Tarnina 1600
Cebula do 250

 

 

 

 

Na podstawie:

Sikora J., Markowicz M., Mikiciuk-Olasik E., Rola i właściwości lecznicze aronii czarnoowocowej w profilaktyce chorób cywilizacyjnych, Bromat.Chem.Toksykol. XLII, 2009, 1.

Białek M., Rutkowska J., Hallmann E., Aronia czarnoowocowa (Aronia Melanocarpa) jako potencjalny składnik żywności funkcjonalnej, Żywność.Nauka.Technologia.Jakość, 2012,6 (85).